SUFETULA, Sbeitla (Africa Proconsularis)

Sbeitla-Sufetula, Grundriss des Theaters (nach Formigé).
Sbeitla-Sufetula, scaenae frons des römischen Theaters (Photo R. Gogräfe).
Sbeitla-Sufetula, römisches Theater (Photo M. Willems)

Lage

Öffnet externen Link in neuem FensterGoogle Maps

Inschriften

Fragmente einer Bauinschrift aus dem Theater, die wahrscheinlich aus Anlass einer Restaurierung geschrieben wurde, weil das Theater insgesamt bereits älter ist. Die Inschrift entstand unter Volusianus, der vir clarissimus und Konsul war. Seit Kaiser Diokletian hieß die Provinz Africa offiziell »provincia Valeria Byzacena«. Der fragliche Volusianus wurde mit C. Ceionius Rufinus Volusianus identifiziert, welcher von den Schriftstellern auch Lampadius genannt wurde, und der im Jahre 365 Stadtpräfekt von Rom war. Er hatte einen gleichnamigen Enkel. Mit Duval ist diese Identifizierung mit dem Stadtpräfekten Roms aus dem Jahre 365 jedoch als unsicher zu betrachten. Eine detaillierte bauhistorische Untersuchung zu dieser Frage fand augenscheinlich nicht statt.

CIL VIII 231a; VIII 242; VIII 11334; VIII 11363; VIII 23218; ILTun 349; ILTun 367; ILAfr 116b; ILPSbeitla 45; ILPSbeitla 103; AE 1908, 152:

-] Volusiano [v]iro claris[simo c]onsulari provi[nciae Va]leriae Byzacenae I[

 ]iroci[---]vetivn[---]s rust[

 ] domini nostri [--- v]iro cl[arissimo ---]i[---]tan[---]s rust[

Lit.: A. Merlin, Bulletin archéologique du Comité des travaux historiques et scientifiques. Antiquités nationales 1907, 237 (?); 1908, 176 (?); 1912, 191 f.; 1917, 186; RE III (Stuttgart 1899) s.v. Ceionius Nr. 17 (Seeck) (Öffnet externen Link in neuem Fensterwikisource); s.v. Ceionius Nr. 24 (Seeck) (Öffnet externen Link in neuem Fensterwikisource); PLRE I 978-980 s.v. Volusianus Nr. 5; R.B. Hitchener, Sufetula - Studies in the history and archaeology of Sufetula and its territorium down to the Vandal conquest, PhD Ann Arbor 1982, 110-111; Wolfgang Kuhoff, Studien zur zivilen senatorischen Laufbahn im 4. Jahrhundert n. Chr. Ämter und Amtsinhaber in Clarissimat und Spektabilität (Frankfurt a. M. 1983) 58–60 (zur den Statthaltern der Provinz); C. Lepelley, Les cités de l'Afrique romaine au Bas-Empire, II (Paris 1981) 309-310; Noël Duval, Inventaire des inscriptions latines païennes de Sbeitla, Mélanges de l'école française de Rome Année 101, 1989, 427 Nr. 45 (Öffnet externen Link in neuem FensterPersée); Noël Duval, Sufetula: l'histoire d'une ville romaine de la Haute Steppe à la lumière des recherches récentes, L'Afrique dans l'Occident romain (Ier siècle av. J.-C. - IVe siècle ap. J.-C.), Actes du colloque de Rome, 3-5 décembre 1987, Publications de l'École Française de Rome 134, 1990, 513 (Öffnet externen Link in neuem FensterPersee); F. Béjaoui, Sbeïtla, l’antique Sufetula (Tunis 1994) 31–34; Wolfgang, Kuhoff, Sufetula: Der Wandel eines städtischen Zentrums im spätrömischen Afrika, in: Krise und Kult - Vorderer Orient und Nordafrika von Aurelian bis Justinian, Millennium-Studien zu Kultur und Geschichte des ersten Jahrtausends n. Chr., 28 (Berlin 2010) 282-283.

weblinks:

Öffnet externen Link in neuem Fensterwikipedia (Gaius Ceionius Rufius Volusianus)

Maße

Dm cavea 59 m
Dm orchestra 23 m

Beschreibung

Das römische Theater wurde in Guß- und Quadermauerwerk errichtet. Der Zuschauerraum lehnt an einem natürlichen Hang, nur die seitlichen Teile ruhen auf Substruktionen. Die 5 untersten Sitzreihen waren erhalten, eine porticus in summa cavea gab es ehemals auch. Ein niedriges Podest für Ehrensitze umrandete die orchestra. Das pulpitum ist mit Nischen dekoriert, deren Böden bei der Freilegung noch Reste von Mosaiken und deren Wänden Wandmalereien mit Imitationen von Marmorinkrustationen aufwiesen. In der mittleren Nische war eine Statuengruppe mit Dionysos auf dem Panther aufgestellt. Der Boden der römischen Bühne ruhte auf einer Wölbkonstruktion und war mit einem weißen Mosaikboden gepflastert. Derartige Wölbkonstruktionen sind im allgemeinen ungewöhnlich und von einigen weiteren nordafrikanischen Beispielen bekannt, wie Öffnet internen Link im aktuellen FensterDougga und Öffnet internen Link im aktuellen FensterTimgad. Sonst bestanden die Böden der Bühnen aus Holzplanken. Die scaenae frons weist drei Türen in einer mittleren halbrunden bzw. zwei seitlichen eckigen Nischen auf und bestand aus 24 Säulen. Neben der Bühne lagen zwei Säle. Die Inschriftenfragmente aus dem Theater bezeugen Um- oder Ausbauten nach dem Jahre 295 n. Chr. durch den Statthalter der Provinz.

Bildergalerie

Sufetula-Sbeitla, römisches Theater (Photo: Carole Raddato)
Sufetula-Sbeitla, römisches Theater (Photo: Carole Raddato)

Literatur

H. Saladin, Description des antiquités de la régence de Tunis. Monuments antérieure à la conquête arabe, fasc. I, rapport sur la mission fait en 1882-1883 (Paris 1886) Öffnet externen Link in neuem Fenster83-85 Abb. 146-147.

A. Merlin, Notes et Documents 5, 1912, Taf. 1.

J. Formigé, Rémarques diverses sur les théâtre romains à propos des ceux d'Arles et d'Orange, Mém. Académie Inscr. 13, 1914, 35 f.; 68; 79.

J. Poinssot, Bulletin archéologique du Comité des travaux historiques et scientifiques. Antiquités nationales 1923, 150.

G.-Ch. Picard, Bulletin archéologique du Comité des travaux historiques et scientifiques. Antiquités nationales 1941-42, XIII-XV. 297-299.

R. Lantier, Nouvelles archéologiques et correspondence, RA 1944, 183.

G.-Ch. Picard, Bulletin archéologique du Comité des travaux historiques et scientifiques. Antiquités nationales 1946-49, 229.

G. Caputo, Teatri romani d'Africa, Dioniso 10, 1947, 5.

E. Frezouls, Dioniso 15, 1952, 95.

G. Caputo, Il teatro di Sabratha e l’architettura teatrale Africana. Monografie di Archeologia Libica 6 (Rom 1959) 53.

N. Duval, Cahiers de Tunesie 1964, Nr. 45-46.

G. Forni, Enciclopedia dell’Arte Antica, Supplemento 1970 (Rom 1973) 786 s. v. teatro.

N. Duval - F. Baratte, Recherches archéologiques à Sbeitla, I: Les Basiliques de Sbeitla (Paris 1971) 431 ff.

N. Duval – F. Baratte, Les ruines de Sufetula (Tunis 1973) 87-89.

J.-Cl. Lachaux, Théâtres et amphithéâtres d’Afrique Proconsulaire (Aix-en-Provence 1978) 110-112 Abb.

Dizionario epigrafico IV (1978) 2133 s. v. ludi scaenici (A. Licordari).

H. Jouffroy, La construction publique en Italie et dans l’Afrique romaine (Strassburg 1986) 309.

M. Fuchs, Die Ausstattung römischer Theater in Italien und den Westprovinzen des römischen Reiches (Mainz 1987) 143 Taf. 63,3.

F. Béjaoui, Sbeïtla, l’antique Sufetula (Tunis 1994)

P. Ciancio Rossetto – G. Pisani Sartorio (Hrsg.), Teatri greci e romani alle origini del linguaggio rappresentato, III (Rom 1994) 331 Abb.

F. Sear, Roman Theatres. An Architectural Study. Oxford Monographs in Classical Archaeology (Oxford 2006) 285 Abb. 259.

weblinks:

Öffnet externen Link in neuem FensterWikipedia

Veranstaltungen

editio ludorum, CIL VIII 11345; ILS 7796; ILTun 354; ILPSbeitla 55:


Q(uinto) Iul(io) Q(uinti) fil(io) Quirina
Rogatiano ob ho-
norem aedilita-
tis et medicae pro
fessionis largamq(ue)
liberalitatem dupli-
cis editionis ludo-
rum in sacerdo-
tio liberorum
universae cu-
riae

Lit.:

editio ludorum, CIL VIII 11349; ILPSbeitla 60:

L(ucio) Rasinio L(uci) fil(io) Quir(ina) Saturnino
Maximiano aedil(i) IIvir(o) q(uin)q(uennali)
ob singularem morum eius
exemplum et in utroque hono-
ris gradu fidam clementiam
filiorumque eius sacerdotii edi-
tionem ludorum et adsiduam
erga singulos cives suos
liberalitatem universus po-
pulus curiarum testimo-
nium gratiarum suarum
perpetuum posuit idemque
dedicavit

Lit.:

 

 

ludi scaenici, ILAfr 125 (166-169 n. Chr.):


[Imp(eratori) Caes(ari) M(arco) Aurelio Anto]nino [A]ug(usto) Arm(eniaco) M[e]d(ico) Par[th(ico) max(imo)]
[et Imp(eratori) Caes(ari) L(ucio) Aurelio Vero A]ug(usto) A[r]m(eniaco) Med(ico) Parth(ico) max(imo) divi]
[Antonini Pii fili(i)s divi Hadriani n]epo[tibus d]ivi Trai[ani pro]n[epotibus divi]
[Nervae abnepotibus --- Q]uir(ina) PI[---]
[nomine suo et ---]ani et Q(uinti) A[---]
[--- f]ront[i] eiu[s] marmo[ravit ---]
[---]av[i]t id[e]mque dedica[vit ---]
[--- ob dedicatione]m lu[dos] scaenicos edider[unt]

Can[di]da f[i]-
del[is i] pa-
ce v[ix]it an-
[n]is X[---]I dies
XXV d[ep(osita) -] K(a)l(endas) Ianuaria[s]
[---]aris(s)ima
[---]I AS

Lit.: R. Lafer, What can inscriptions tell us about spectacles. The example of the Provinces of Africa Proconsularis and Numidia, in: T. Wilmott (Hrsg.), Roman Amphitheatres and spectacula: a 21st-Century Perspective, Papers from an international conference held at Chester, 16th-18th February, 2007, BAR Int. Ser. 1946 (Oxford 2009) 181.